از انجمن تا حزبحسین جرجانی

از انجمن تا حزب

پیش‌گفتار

از زمان امیرکبیر به این‌سو، روشنفکران ایرانی بارها مسیری مشابه را پیموده‌اند: به سفر کرده‌اند، با نهادهایی روبه‌رو شده‌اند که منظم، قدرتمند و کارآمد به نظر می‌رسیدند ــ پارلمان‌ها، ، اتحادیه‌ها و انجمن‌ها ــ و با این باور به بازگشته‌اند که می‌توان این نهادها را «وارد» کرد. آنچه دیده و تحسین شده، بیشتر ظاهر این نهادها بوده است: قانون اساسی، مجلس، نام حزب و ساختار سازمانی. آنچه عمدتاً نادیده مانده، دو قرن زندگی انجمنی در اروپا بوده است که زمینهٔ پیدایش این نهادها را فراهم کرده بود.

را «اختراع» نکرد؛ بلکه دیرهنگام به آن‌ها رسید. احزاب پس از تجربه‌ای طولانی و گاه دشوار، از جمله در فعالیت‌های انجمنی، پدید آمدند: انجمن‌های علمی، باشگاه‌ها، اصناف، سازمان‌های حرفه‌ای، نهادهای تعاون و کمک متقابل و، بسیار دیرتر، اتحادیه‌های کارگری. این انجمن‌ها صرفاً مقدمه‌ای بر پیدایش احزاب نبودند؛ میدان‌هایی برای تمرین همکاری و سازمان‌یابی بودند. در آن‌ها افراد همکاری با یکدیگر، وضع قواعد مشترک، تغییر و گردش رهبری، حل اختلاف، پایبندی به قواعد و تداوم فعالیت سازمانی را می‌آموختند. احزاب سیاسی بر پایهٔ همین تجربه‌ها و توانایی‌ها شکل گرفتند.

یکی از خطاهای تکراری در ، اشتباه گرفتن «صورت نهادی» با «ظرفیت نهادی» بوده است. گویی حزب سیاسی ابزاری است که می‌توان آن را با فرمان، شور و هیجان یا توافق ایدئولوژیک ایجاد کرد. فرض نانوشته این بوده است که می‌توان پیش از آموختن همکاری و سازمان‌یابی اجتماعی، سازمان سیاسی پدید آورد. اما تجربهٔ تاریخی اروپا خلاف این را نشان می‌دهد. هرجا ظرفیت‌های انجمنی ضعیف بوده‌اند یا وجود نداشته‌اند، احزاب نیز غالباً ناکام مانده‌اند، به سازمان‌هایی وابسته به اشخاص تبدیل شده‌اند یا به ابزار دولت بدل گشته‌اند.

این نوشته در نقد این تصور است که می‌توان احزاب سیاسی پایدار را تنها با اراده و تصمیم ایجاد کرد. برای شکل‌گیری چنین احزابی، شهروندان باید پیش‌تر تجربهٔ زندگی و فعالیت در انجمن‌ها را اندوخته باشند. حافظهٔ سازمانی یک‌شبه پدید نمی‌آید و همکاری پایدار را نمی‌توان با فرمان برقرار کرد. سیاست دموکراتیک راه میان‌بُر ندارد. برای رسیدن به هیچ راهی وجود ندارد؛ دموکراسی، خود راه است.

اروپا در قرن نوزدهم محصول آنچه را از قرن هفدهم کاشته بود، درو می‌کرد. ایران بارها کوشیده است بی‌آنکه بکارد، درو کند. هدف این نوشته نه مرثیه‌خوانی است و نه پیشنهاد تقلید از تجربهٔ اروپا، بلکه یادآوری این نکته است که نهادهای سیاسی پایدار حاصل تجربه‌ها و توانایی‌هایی هستند که به‌تدریج و در طول زمان شکل می‌گیرند. بدون این زمینه‌ها، تقلید از شکل ظاهری نهادها تنها به ساختارهایی شکننده می‌انجامد: صورت‌هایی بی‌دوام، نام‌هایی بی‌محتوا و احزابی بی‌عضو.

چکیده

بررسی تاریخ پیدایش نهادهای انجمنی در غربی نشان می‌دهد که این نهادها معمولاً با ترتیبی کمابیش مشابه شکل گرفته‌اند. نخست انجمن‌های علمی، دانشی و فرهنگی پدید آمده‌اند؛ سپس سازمان‌های حرفه‌ای و اتحادیه‌های کارگری گسترش یافته‌اند؛ و سرانجام احزاب سیاسی توده‌ای شکل گرفته‌اند.

این توالی با تغییر در شیوه‌های تولید دانش آغاز می‌شود. انجمن‌های علمی و فرهنگی، که معمولاً تهدید مستقیمی برای قدرت سیاسی و اقتصادی به شمار نمی‌رفتند، زودتر پذیرفته شدند و زمینه‌ای برای یادگیری همکاری و سازمان‌یابی فراهم کردند. به‌تدریج، این تجربه‌ها در سازمان‌های حرفه‌ای و اتحادیه‌های کارگری نیز به کار گرفته شدند. اما این سازمان‌ها، به‌ویژه سازمان‌های مزدبگیران، به دلیل دخالت مستقیم در روابط اقتصادی، با مقاومت و محدودیت بیشتری روبه‌رو شدند. احزاب سیاسی، که در پی تأثیرگذاری بر قدرت دولت یا به دست گرفتن آن بودند، معمولاً دیرتر پدید آمدند و تثبیت شدند.

انباشت دانش، افزایش بهره‌وری و گسترش امکانات مادی نیز به رشد فعالیت‌های انجمنی کمک کردند و فرصت مشارکت در فعالیت‌هایی فراتر از تأمین معاش را افزایش دادند.

فرضیهٔ اصلی این نوشته آن است که این ترتیب تاریخی را می‌توان با دو فرایند مرتبط توضیح داد: از یک سو، انباشت و گسترش تدریجی تجربه و توانایی سازمان‌یابی؛ و از سوی دیگر، افزایش تهدیدی که مقامات سیاسی و اقتصادی در شکل‌های مختلف فعالیت انجمنی احساس می‌کردند.

این الگو نه به معنای وجود مسیری اجتناب‌ناپذیر به سوی دموکراسی است و نه نشانهٔ بلوغ فرهنگی یا وجود طبقات اجتماعی با ماهیتی ازپیش‌تعیین‌شده. بلکه فرضیه‌ای دربارهٔ شرایط تاریخی و نهادی پیدایش و تثبیت سازمان‌های انجمنی است.

فرضیهٔ اصلی

شواهد تاریخی گردآوری‌شده در جدول ۱ نشان می‌دهند که شکل‌های مدرن فعالیت انجمنی در دموکراسی‌های غربی معمولاً با ترتیبی کمابیش مشابه پدید آمده‌اند. با وجود تفاوت‌های تاریخی و سیاسی میان این کشورها، می‌توان روندی مشترک را مشاهده کرد: نخست انجمن‌های علمی و فرهنگی گسترش یافته‌اند، سپس سازمان‌های حرفه‌ای و اتحادیه‌های کارگری شکل گرفته‌اند و سرانجام احزاب سیاسی توده‌ای پدید آمده‌اند. البته این ترتیب نه یک قانون قطعی تاریخی است و نه به معنای آن است که هر مرحله باید پیش از آغاز مرحلهٔ بعدی کامل شده باشد. مراحل پیاپی می‌توانند تا اندازه‌ای با یکدیگر هم‌پوشانی داشته باشند. همچنین، این تحولات در کشورهای مختلف هم‌زمان رخ نداده‌اند و هر کشور با آهنگ و زمان‌بندی خاص خود این مراحل را تجربه کرده است. آنچه در این بررسی اهمیت دارد، ترتیب نسبی پیدایش نهادها در هر کشور است، نه هم‌زمانی آن‌ها در کشورهای مختلف. فرضیهٔ این نوشته آن است که تجربه و توانایی سازمان‌یابی در یک حوزه، به‌تدریج زمینهٔ گسترش آن را به حوزه‌های دیگر فراهم کرده است.

آغاز این روند را می‌توان در تغییر شیوه‌های تولید و گسترش دانش جست‌وجو کرد. در ، این تغییر از اوایل قرن هفدهم به‌صورت برنامه‌مند مطرح شد و با تأسیس «انجمن سلطنتی» در سال ۱۶۶۰ شکل نهادی یافت. انجمن سلطنتی قدیمی‌ترین سازمان دارای تاریخ تأسیس مشخص در بررسی تطبیقی حاضر است. در قرن هجدهم، انجمن‌ها و آکادمی‌های علمی در کشورهای دیگری مانند ، هلند، و سرزمین‌های آلمانی نیز گسترش یافتند. برای نمونه، «آکادمی سلطنتی علوم سوئد» در سال ۱۷۳۹ تأسیس شد. این انجمن‌ها عمدتاً به فعالیت‌های علمی، فرهنگی و آموزشی می‌پرداختند و مقامات سیاسی معمولاً آن‌ها را بی‌خطر یا حتی سودمند می‌دانستند. ازآنجاکه فعالیت‌هایشان مستقیماً روابط اقتصادی یا اقتدار سیاسی را به چالش نمی‌کشید، اغلب تحمل و گاهی تشویق می‌شدند.

با گذشت زمان، انباشت دانش و پیشرفت‌های فنی به افزایش بهره‌وری و گسترش امکانات مادی کمک کرد. هرچند این تحولات در همه‌جا یکسان و پیوسته نبودند، به گروه‌های بیشتری از مردم امکان دادند که بخشی از وقت و توان خود را صرف فعالیت‌هایی فراتر از تأمین معاش کنند. در نتیجه، علاقه به فعالیت‌های علمی، ادبی، فرهنگی و اجتماعی گسترش یافت. در طول قرن هجدهم، انجمن‌های داوطلبانه در کشورهای مختلف افزایش یافتند و فعالیت انجمنی به‌تدریج به شکلی پذیرفته‌شده از زندگی اجتماعی تبدیل شد. این انجمن‌ها همچنین تجربه‌هایی عملی در زمینهٔ عضویت، برگزاری جلسات منظم، انتخاب و تغییر مسئولان و تداوم فعالیت سازمانی فراهم کردند؛ تجربه‌هایی که بعدها در حوزه‌های دیگر نیز به کار گرفته شدند.

در مرحلهٔ بعد، این شیوه‌های سازمان‌یابی در میان گروه‌های حرفه‌ای و شغلی، به‌ویژه مزدبگیران، گسترش یافتند. نخستین فعالیت‌های اتحادیه‌ای معمولاً از اواخر قرن هجدهم یا اوایل قرن نوزدهم آغاز شدند و در ابتدا بیشتر محلی یا محدود به پیشه‌های خاص بودند. در ، تشکل‌های اولیهٔ پیشه‌وران میان سال‌های ۱۷۸۰ تا ۱۸۲۰ شکل گرفتند. در ، انجمن‌های کارگری و «کمپانیوناژها» در اوایل قرن نوزدهم فعالیت داشتند و در ، انجمن‌های کارگری در دهه‌های ۱۸۴۰ و ۱۸۵۰ پدید آمدند.

اما تفاوت مهمی میان این سازمان‌ها و انجمن‌های علمی وجود داشت. اتحادیه‌های کارگری مستقیماً در روابط میان کارگران و کارفرمایان، دستمزدها و شرایط کار دخالت می‌کردند. به همین دلیل، مقامات سیاسی و صاحبان قدرت اقتصادی آن‌ها را تهدیدی جدی‌تر می‌دانستند. این سازمان‌ها غالباً با بدگمانی، محدودیت‌های قانونی و گاهی سرکوب آشکار روبه‌رو شدند. نکتهٔ مهم آن است که گسترش فعالیت‌های اتحادیه‌ای با انقلاب صنعتی، که معمولاً دورهٔ ۱۷۶۰ تا ۱۸۴۰ را برای آن در نظر می‌گیرند، هم‌زمان بود و به‌ویژه در سال‌های پایانی این دوره شدت گرفت.

تبدیل اتحادیه‌های محلی و صنفی به سازمان‌های ملی و پایدار، فرایندی طولانی و همراه با کشمکش بود. در بریتانیا، «کنگرهٔ اتحادیه‌های کارگری» در دههٔ ۱۸۶۰ شکل گرفت. در فرانسه، اتحادیه‌های کارگری در سال ۱۸۸۴ به رسمیت قانونی شناخته شدند. در ، اتحادیه‌های ملی در دهه‌های ۱۸۶۰ و ۱۸۷۰ گسترش یافتند و در ، «کنفدراسیون اتحادیه‌های کارگری» در سال ۱۸۹۸ تأسیس شد. این نمونه‌ها نشان می‌دهند که مشکل اصلی صرفاً ناتوانی در سازمان‌یابی نبود؛ زیرا تجربهٔ فعالیت انجمنی از پیش وجود داشت. مانع مهم‌تر، مقاومت در برابر پیامدهای اقتصادی و سیاسی فعالیت جمعی مزدبگیران بود.

احزاب سیاسی توده‌ای در مرحلهٔ بعدی این روند گسترش یافتند. این احزاب از تجربه‌های سازمان‌یابی پیشین، از جمله فعالیت در انجمن‌های علمی، فرهنگی و اتحادیه‌های کارگری، بهره می‌گرفتند. بااین‌حال، هدف آن‌ها از فعالیت‌های انجمنی و اتحادیه‌ای فراتر می‌رفت: احزاب می‌کوشیدند بر تصمیم‌های دولت اثر بگذارند یا قدرت سیاسی را به دست گیرند. ازاین‌رو، از دیدگاه صاحبان قدرت، تهدیدی جدی‌تر به شمار می‌رفتند.

در بریتانیا، در سال ۱۸۳۴ شکل مدرن خود را به دست آورد. حزب سوسیال‌دموکرات آلمان در سال ۱۸۶۳ تأسیس شد و حزب سوسیال‌دموکرات سوئد در سال ۱۸۸۹ شکل گرفت. نمونه‌های مشابهی نیز در دیگر کشورهای اروپایی دیده می‌شود. این تاریخ‌ها نشان می‌دهند که پیدایش احزاب سیاسی لزوماً پس از تثبیت اتحادیه‌های ملی نبوده است. بااین‌حال، در نمونه‌های بررسی‌شده، فعالیت‌های انجمنی و نخستین شکل‌های سازمان‌یابی حرفه‌ای پیش از ظهور احزاب سیاسی پایدار وجود داشته‌اند. پذیرش تدریجی احزاب در نظام سیاسی نیز اغلب نتیجهٔ کشمکش و سازش‌های طولانی بوده است، نه پذیرش بی‌قیدوشرط کثرت‌گرایی سیاسی از همان آغاز.

تصویر ۱ تصویر ۱. نمایش تصویری داده‌های جدول ۱. محور عمودی چهار مرحلهٔ بررسی‌شده را نشان می‌دهد: ۱. انجمن‌های علمی، دانشی و فرهنگی؛ ۲. نخستین فعالیت‌های اتحادیه‌ای؛ ۳. شکل‌گیری سازمان‌های اتحادیه‌ای ملی؛ ۴. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود. همان‌طور که در تصویر دیده می‌شود، مراحل پیاپی می‌توانند با یکدیگر هم‌پوشانی داشته باشند. برای مثال، مرحلهٔ چهارم می‌تواند پیش از پایان مرحلهٔ سوم آغاز شود. همچنین، زمان‌بندی این تحولات در کشورهای مختلف یکسان نیست و مراحل مشابه در زمان‌های متفاوتی رخ داده‌اند.

در مجموع، شواهد بررسی‌شده از فرضیه‌ای حمایت می‌کنند که پیدایش و تثبیت نهادهای انجمنی را حاصل دو فرایند مرتبط می‌داند: گسترش تدریجی تجربه و توانایی سازمان‌یابی از حوزهٔ علمی و فرهنگی به حوزهٔ اقتصادی و سپس سیاسی، و تفاوت در میزان تهدیدی که صاحبان قدرت در هر یک از این فعالیت‌ها احساس می‌کردند. این توالی نه نشانهٔ پیشرفت اجتناب‌ناپذیر به سوی دموکراسی است و نه نتیجهٔ یک قانون عمومی تحول تاریخی، بلکه الگویی است که می‌توان آن را در کشورهای بررسی‌شده مشاهده و با شواهد تاریخی آزمون کرد.

صورت‌بندی فرضی–استنتاجی

از دیدگاه پوپری، می‌توان این استدلال را به‌صورت فرضیه‌ای آزمون‌پذیر دربارهٔ ترتیب پیدایش و تثبیت نهادهای انجمنی بیان کرد، نه قانونی عمومی دربارهٔ تحول تاریخ. بر اساس این فرضیه، در شرایط تاریخی و اقتصادی قابل‌مقایسه، انجمن‌هایی که تهدید کمتری برای قدرت سیاسی و اقتصادی ایجاد می‌کنند، معمولاً زودتر از سازمان‌هایی که مستقیماً در روابط اقتصادی یا قدرت دولت دخالت می‌کنند، پدید می‌آیند و به تثبیت نهادی می‌رسند.

این فرضیه را می‌توان با شواهد تاریخی به آزمون گذاشت. برای مثال، اگر در کشوری با شرایط قابل‌مقایسه، احزاب سیاسی پایدار یا اتحادیه‌های کارگری ملی پیش از پیدایش انجمن‌های علمی و فرهنگی شکل گرفته باشند، چنین موردی فرضیه را به چالش می‌کشد. همچنین، اگر احزاب سیاسی بدون بهره‌گیری از تجربه‌ها و توانایی‌های سازمان‌یابی پیشین به نهادهایی پایدار تبدیل شده باشند، باید در توضیح پیشنهادی تجدیدنظر کرد.

هدف این فرضیه پیش‌بینی قطعی مسیر تحول جوامع نیست. ارزش آن در این است که به بررسی تطبیقی تاریخ جهت می‌دهد، امکان آزمودن یک الگوی مشترک را فراهم می‌کند و به شناسایی شرایطی کمک می‌کند که در آن‌ها این الگو برقرار نیست.

دامنه و حدود

این فرضیه به دموکراسی‌های غربی‌ای محدود می‌شود که از تداوم نهادی نسبتاً پیوسته، گسترش تولید صنعتی یا شبه‌صنعتی و سابقه‌ای از فعالیت‌های انجمنی داوطلبانه برخوردار بوده‌اند. فرضیه ادعای اعتبار عمومی دربارهٔ حکومت‌های اقتدارگرا، جوامع مستعمراتی یا کشورهایی که گسست‌های انقلابی ناگهانی را تجربه کرده‌اند ندارد.

در این نوشته، منظور از «کار» و «سازمان‌یابی کار»، فعالیت و تشکل گروه‌های شغلی‌ای است که معیشت آن‌ها با گسترش تولید صنعتی به‌تدریج به درآمد مزدی وابسته شده است. بنابراین، این اصطلاحات لزوماً به معنای وجود یک «طبقهٔ کارگر» ازپیش‌شکل‌گرفته، به معنای مارکسی آن، یا یک نظام کاملاً توسعه‌یافته نیستند.

همچنین، موضوع بررسی، پیدایش و تثبیت شکل‌های سازمان‌یافتهٔ فعالیت انجمنی است، نه نخستین ظهور همکاری‌های غیررسمی، روابط صنفی سنتی، باشگاه‌های سیاسی یا شبکه‌های فکری. این فعالیت‌ها ممکن است پیش از تأسیس سازمان‌های رسمی وجود داشته باشند و حتی در شکل‌گیری آن‌ها نقش ایفا کرده باشند.

پی‌گفتار

در این نوشته، نگاه من بیشتر جمعیتی و آماری بوده و کوشیده‌ام روندهای عمومی را شناسایی و نشان دهم. این به معنای کم‌اهمیت بودن جزئیات تاریخی نیست، بلکه بررسی آن‌ها را به نوشته‌های دیگری واگذار می‌کنم.

برای مثال، می‌توان در نوشته‌ای جداگانه به تاریخ سوئد و نقش کلیساهای مستقل، جنبش‌های مبارزه با مصرف الکل، سوسیالیست‌هایی که از سوئد مهاجرت کردند و سپس بازگشتند، و انجمن‌های کشاورزان پرداخت.

همچنین می‌توان، مانند هابرماس، نقش فضای عمومی و تحولات ساختاری آن را بررسی کرد. البته فضای عمومی مورد بحث هابرماس با انجمن‌هایی که در این نوشته بررسی کرده‌ام تفاوت‌های مهمی دارد؛ گذشته از اینکه با نتیجه‌گیری او نیز موافق نیستم.

بنابراین، این نوشته آگاهانه به بررسی یک الگوی عمومی محدود شده است و قصد پاسخ‌گویی به همهٔ پرسش‌های مربوط به پیدایش نهادهای انجمنی را ندارد.

منبع:

Habermas، Jürgen (۱۹۸۹ [۱۹۶۲]). The Structural Transformation of the Public Sphere: An Inquiry into a Category of Bourgeois Society. Cambridge, MA: MIT Press.

جدول ۱: توسعهٔ نهادیِ اشکال انجمنی از حوزهٔ معرفتی تا حوزهٔ سیاسی

یادداشت: تمایز میان پیدایش نخستین نهادها و تأسیس یا تثبیت رسمی آن‌ها در این جدول همواره دقیق و روشن نیست. تاریخ‌های ثبت‌شده، بسته به نوع نهاد و اطلاعات تاریخی موجود، ممکن است به نخستین فعالیت‌های شناخته‌شده یا به تأسیس رسمی سازمان‌ها اشاره داشته باشند.

ایالات متحدهٔ آمریکا

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های علمی، فلسفی و ادبی در اواخر دهه‌های ۱۷۰۰ (حدود ۱۷۷۰–۱۷۹۹) پدیدار شدند و نخستین لایهٔ انجمن‌های داوطلبانه را شکل دادند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: نخستین فعالیت اتحادیه‌ای به ۱۷۹۴ بازمی‌گردد، با شکل‌گیری یک اتحادیهٔ صنفی اولیه در میان کفاشان. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: نخستین مرحلهٔ ملی در ۱۸۳۴ با «اتحادیهٔ ملی مشاغل» پدید آمد و سپس در ۱۸۶۶ «اتحادیهٔ ملی کار» شکل گرفت. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب دموکرات که در ۱۸۲۸ تأسیس شد، قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود است.

بریتانیا

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های علمی، دانشی و سرگرمی در دهه‌های ۱۶۰۰ و ۱۷۰۰ (حدود ۱۶۵۰–۱۷۹۹) پدید آمدند؛ با آغاز نمادین «انجمن سلطنتی» در ۱۶۶۰. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: ترکیب‌های صنفی اولیهٔ پیشه‌وران در اواخر دهه‌های ۱۷۰۰ تا اوایل دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۷۸۰–۱۸۲۰) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: سازمان‌یابی ملی در دههٔ ۱۸۶۰ (حدود ۱۸۶۰–۱۸۶۹) با نهادهایی چون «شورای مشاغل لندن» و «کنگرهٔ اتحادیه‌های کارگری» توسعه یافت. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: شکل مدرن خود را در ۱۸۳۴ به دست آورد، هرچند ریشه‌های آن به سنت توری بازمی‌گردد.

فرانسه

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های دانشی در دهه‌های ۱۷۰۰ (حدود ۱۷۰۰–۱۷۹۹) شکوفا شدند و انجمن‌های عصر روشنگری، همراه با آکادمی‌های پیشین، نقش محوری داشتند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: انجمن‌های کارگری و «کمپانیوناژها» در اوایل دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۸۰۰–۱۸۳۰) پدیدار شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: اتحادیه‌های کارگری در ۱۸۸۴ به رسمیت قانونی شناخته شدند که نخستین مرحلهٔ پایدار ملی را رقم زد. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب رادیکال در ۱۹۰۱ تأسیس شد.

آلمان

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های دانشی و باشگاه‌های مطالعه در دهه‌های ۱۷۰۰ (حدود ۱۷۰۰–۱۷۹۹) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: انجمن‌های کارگری در دهه‌های ۱۸۴۰ و ۱۸۵۰ (حدود ۱۸۴۰–۱۸۵۹) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: ساختارهای اتحادیه‌ای ملی در دههٔ ۱۸۶۰ (حدود ۱۸۶۰–۱۸۶۹) شکل گرفتند و پس از دههٔ ۱۸۷۰ (حدود ۱۸۷۰–۱۸۷۹) رشد چشمگیری یافتند. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب سوسیال‌دموکرات آلمان (SPD) در ۱۸۶۳ تأسیس شد.

ایتالیا

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: آکادمی‌های علمی و انجمن‌های ادبی در دهه‌های ۱۷۰۰ تا اوایل دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۷۵۰–۱۸۲۰) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: انجمن‌های تعاون و یاری متقابل در میانهٔ دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۸۴۰–۱۸۶۰) شکل گرفتند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: ساختارهای اتحادیه‌ای ملی در دههٔ ۱۸۹۰ (حدود ۱۸۹۰–۱۸۹۹) توسعه یافتند. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب جمهوری‌خواه ایتالیا در ۱۸۹۵ تأسیس شد.

سوئد

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های علمی در دهه‌های ۱۷۰۰ (حدود ۱۷۰۰–۱۷۹۹) پدید آمدند؛ از جمله «آکادمی سلطنتی علوم سوئد» که در ۱۷۳۹ تأسیس شد. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: اتحادیه‌های اولیهٔ کارگری در دههٔ ۱۸۷۰ (حدود ۱۸۷۰–۱۸۷۹) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: کنفدراسیون اتحادیه‌های کارگری سوئد (LO) در ۱۸۹۸ تأسیس شد و نخستین مرحلهٔ سازمان‌یابی ملی را رقم زد. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب سوسیال‌دموکرات در ۱۸۸۹ تأسیس شد.

کانادا

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های علمی، ادبی و «مؤسسات مکانیک» در اواخر دهه‌های ۱۷۰۰ تا اوایل دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۷۸۰–۱۸۳۰) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: اتحادیه‌های صنفی اولیه در اوایل دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۸۰۰–۱۸۳۰) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: «اتحادیهٔ کار کانادا» در ۱۸۷۳ تشکیل شد و پس از آن فدراسیون‌های دیگری پدید آمدند. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب لیبرال در ۱۸۶۷ تأسیس شد.

هلند

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های علمی و دانشی، همراه با باشگاه‌های مدنی، در دهه‌های ۱۶۰۰ و ۱۷۰۰ (حدود ۱۶۵۰–۱۷۹۹) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: اتحادیه‌های صنفی و مذهبی در میانهٔ دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۸۴۰–۱۸۶۰) شکل گرفتند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: فدراسیون‌های اتحادیه‌ای ملی در دههٔ ۱۸۹۰ (حدود ۱۸۹۰–۱۸۹۹) توسعه یافتند. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب ضدانقلابی در ۱۸۷۹ تأسیس شد.

بلژیک

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های دانشی و علمی در دهه‌های ۱۷۰۰ (حدود ۱۷۰۰–۱۷۹۹) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: انجمن‌های کارگری صنعتی در میانهٔ دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۸۴۰–۱۸۶۰) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: فدراسیون‌های سوسیالیستی و کاتولیکی در دهه‌های ۱۸۸۰ و ۱۸۹۰ (حدود ۱۸۸۰–۱۸۹۹) شکل گرفتند. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: تبار حزب کارگر بلژیک به ۱۸۸۵ بازمی‌گردد، هرچند تداوم آن محل بحث است.

دانمارک

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های دانشی و آکادمی‌ها در دهه‌های ۱۷۰۰ (حدود ۱۷۰۰–۱۷۹۹) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: اتحادیه‌های اولیهٔ کارگری در دههٔ ۱۸۷۰ (حدود ۱۸۷۰–۱۸۷۹) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: سازمان‌یابی ملی در ۱۸۹۸ و از طریق «مصالحهٔ سپتامبر» تثبیت شد. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب سوسیال‌دموکرات در ۱۸۷۱ تأسیس شد.

نروژ

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های دانشی و مدنی در دهه‌های ۱۷۰۰ تا اوایل دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۷۵۰–۱۸۲۰) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: انجمن‌های کارگری در دهه‌های ۱۸۷۰ و ۱۸۸۰ (حدود ۱۸۷۰–۱۸۸۹) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: کنفدراسیون اتحادیه‌های کارگری نروژ در ۱۸۹۹ تأسیس شد. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب لیبرال (ونستره) در ۱۸۸۴ تأسیس شد.

فنلاند

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های علمی و فرهنگی در دهه‌های ۱۷۰۰ و ۱۸۰۰ (حدود ۱۷۵۰–۱۸۹۹) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: انجمن‌های کارگری در دهه‌های ۱۸۸۰ و ۱۸۹۰ (حدود ۱۸۸۰–۱۸۹۹) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: ساختارهای اتحادیه‌ای ملی در ۱۹۰۷ برقرار شدند. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب سوسیال‌دموکرات در ۱۸۹۹ تأسیس شد.

سوئیس

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های علمی، مدنی و دانشی در دهه‌های ۱۷۰۰ (حدود ۱۷۰۰–۱۷۹۹) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: اتحادیه‌های صنفی در میانهٔ دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۸۴۰–۱۸۶۰) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: فدراسیون اتحادیه‌های کارگری سوئیس در دههٔ ۱۸۸۰ (حدود ۱۸۸۰–۱۸۸۹) تشکیل شد. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب رادیکال دموکراتیک در ۱۸۴۸ تأسیس شد و بعدها به FDP تداوم یافت.

ایرلند

انجمن‌های علمی / دانشی / سرگرمی: انجمن‌های علمی، ادبی و فرهنگی در دهه‌های ۱۷۰۰ و ۱۸۰۰ (حدود ۱۷۵۰–۱۸۹۹) پدید آمدند. نخستین فعالیت اتحادیه‌ای: اتحادیه‌های صنفی و عمومی در اواخر دهه‌های ۱۸۰۰ (حدود ۱۸۷۰–۱۸۹۹) ظاهر شدند. نخستین مرحلهٔ ملی / سازمان‌یافته: کنگرهٔ اتحادیه‌های کارگری ایرلند در ۱۸۹۴ تأسیس شد. قدیمی‌ترین حزب سیاسی موجود: حزب فاین گیل تبار خود را به ۱۹۲۳ نسبت می‌دهد، هرچند جنبش‌های ملی‌گرای پیشین بر آن مقدم‌اند.

در این نوشته